KIẾN THỨC
Kiến thức pháp luật
18
Mar
Mar
Sau khi Đạo Luật Geneva của Hiệp Định Hague (Geneva Act of the Hague Agreement) về đăng ký kiểu dáng công nghiệp quốc tế trong cộng đồng Châu Âu có hiệu lực vào năm 2003 [*1], tiến sĩ Fridolin Fischer, một luật sư ở Thuỵ Sĩ, đã xuất bản sách “Kleidermode – Phänomen Ohne Rechtsschutz?” (Tạm dịch: Quần áo Thời Trang – Một Hiện Tượng Chưa Được Pháp Luật Bảo Vệ?), vào năm 2007. Tiến sĩ Fridolin cũng đóng góp một bài viết cho tạp chí WIPO, với tựa đề “Luật thiết kế trong lĩnh vực thời trang Châu Âu” (2008).
Bài báo cho biết: “Trong năm 2006, thâm hụt thương mại của Liên Minh Thương Mại Châu Âu đối với mặt hàng quần áo là 33,7 tỷ euro. Từ năm 1994 đến 2006, tổng khối lượng sản xuất quần áo của 27 quốc gia EU giảm khoảng 5% mỗi năm”.
Khi năm 2007 kết thúc, Tổ Chức Sở Hữu Trí Tuệ Thế Giới – WIPO chỉ ghi nhận 29 trường hợp đăng ký thiết kế quốc tế (chiếm 2,5% trên tổng số đăng ký) thông qua Hệ Thống Hague. Hơn nữa, các thiết kế được đăng ký bởi các nhà mốt không dành cho quần áo, mà dành cho các loại phụ kiện đồng hồ, túi xách, kính mát…vốn là một nguồn doanh thu quan trọng của các thương hiệu lớn.
Trong khi đó, một số đại diện của ngành công nghiệp thời trang Châu Âu vẫn kêu gọi một sự bảo hộ sở hữu trí tuệ (intellectual property, viết tắt SHTT hoặc IP) quyết liệt hơn trên toàn thế giới, vì cho rằng hàng giả, hàng nhái giết chết sự sáng tạo, và lo ngại những thiệt hại do ngành công nghiệp thời trang sao chép gây ra sẽ ngày càng lớn.
Hình minh hoạ của bìa sách “Fashion Law: A Guide for Designers, Fashion Executives, and Attorneys”, biên tập bởi Guillermo C. Jimenez và Barbara Kolsun. Nguồn: bloomsbury.com
Tuy nhiên, theo tiến sĩ Fridolin Fischer, “một số lý thuyết kinh tế hiện đại coi cạnh tranh bao gồm sự tương tác năng động giữa đổi mới và bắt chước: đổi mới tạo ra sản phẩm ưu việt, trong khi đó sự bắt chước tạo ra một lượng lớn người tiêu dùng; vì vậy một làn sóng bắt chước ồ ạt rất quan trọng để kích thích một sự cạnh tranh năng động”.
Để biết một lý thuyết như vậy có thực tế hay không, cần nhìn vào chu kỳ của sự bắt chước và sự đổi mới. Đổi mới phải bao gồm khấu hao chi phí nghiên cứu, phát triển để tạo ra những cái mới độc bản nhưng vẫn có được lợi nhuận. Điều này liệu có khả thi và có ý nghĩa đối với nền kinh tế toàn ngành? Làm thế nào để các nhà sáng tạo luôn giữ được sự khác biệt độc tôn và không ngừng bùng nổ những ý tưởng tuyệt đỉnh chưa từng có?
Nhìn về quá khứ, sự phát triển của luật thiết kế thời trang Châu Âu đã luôn song hành với lịch sử của ngành công nghiệp quyến rũ này. Khái niệm về bản quyền thiết kế thời trang (fashion design copyright) được cho là bắt nguồn từ Châu Âu vào thế kỷ XV, cụ thể là hình thức ban hành các sắc lệnh thông qua Lettres Patente (tạm dịch: Thư Bằng Sáng Chế).
Lettres Patente một đạo luật đặc quyền do Hội đồng Nhà vua soạn thảo dưới Chế Độ Cũ (l’Ancien Régime) của Pháp. Tương ứng với luật pháp đương thời, Lettres Patente được dùng để ban hành các quy chế của các ngành nghề (bao gồm ngành công nghiệp dệt may thời bấy giờ); các sắc lệnh về tôn giáo và quyền thương mại ở cấp thị, thành, quốc gia; cũng như các quy định cho học viện, trường cao đẳng, nhà máy Hoàng Gia…
Trong số các sắc lệnh Hoàng Gia về ngành nghề thời Trung Cổ của Pháp, dưới thời Vua Louis XII, một Lettres Patente của Nhà Vua khẳng định những đặc quyền của thợ dệt ở Meaux (Paris, Pháp) đã được ban ra vào tháng 10.1498. Vua François I sau khi kế vị từ năm 1515, đã tiếp tục ban hành những đặc quyền và sắc lệnh cụ thể liên quan đến sản xuất, nhằm bảo hộ cho ngành nghề dệt may thông qua các Lettres Patente.
François I (1494 – 1547) được xem là vị vua đầu tiên của thời Phục Hưng ở Pháp, một triều đại chứng kiến những bước tiến lớn trong văn hoá Pháp. François I còn là một nhà bảo trợ tuyệt vời của nghệ thuật Pháp và thu hút nhiều nghệ sỹ Ý, bao gồm cả Leonardo da Vinci. Chân dung François I vẽ bởi Jean Clouet, khoảng năm 1530. Nguồn: fr.wikipedia.org
Từ năm 1711, tại Lyon (Pháp), hành vi làm giả các mẫu dệt đã bị nghiêm cấm. Đến năm 1787, các nhà sản xuất hàng dệt may tại Anh và Scotland đã thúc đẩy nhu cầu bảo vệ sản phẩm của họ thành đạo luật cơ bản. Năm 1876, nước Đức ban hành luật để bảo vệ các thiết kế cũng như những người mẫu. Đến năm 2002, một hệ thống thống nhất về quyền thiết kế công nghiệp đã được đưa ra và có hiệu lực trong toàn Liên Minh Châu Âu.
Nhưng trong vòng hai thập niên qua, những thống kê sau khi cải cách luật đã khiến các nhà lập pháp phải cân nhắc lại. Các con số cho thấy mặc dù có những lợi ích thiết thực từ luật SHTT trong thời trang thiết kế, nhưng các yếu tố kinh tế và nhiều nhân tố ngoại vi khác vẫn cản trở sự phát triển trên toàn ngành. Và nước Mỹ đã tìm thấy một sự đồng cảm đối với điều này.
Khi bàn về luật trong thiết kế thời trang và bản quyền, có một án lệ tiêu biểu luôn có thể được đưa ra tham khảo (như một cách để xem xét khả năng bảo hộ của luật bản quyền và các luật liên quan, giữa Mỹ và Liên Minh Châu Âu (EU) nói chung). Đó là một trường hợp của toà án Pháp: Yves St. Laurent kiện Ralph Lauren vi phạm bản quyền chiếc đầm halter phong cách tuxedo của mình (một thiết kế của Yves St. Laurent năm 1992), sau khi bắt gặp một chiếc đầm tương tự của Ralph Lauren, đăng trên một tạp chí thời trang Pháp.
Vụ kiện kéo dài cho đến năm 1994, toà án Pháp đã đưa ra phán quyết Yves St. Laurent thắng kiện, phạt Ralph Lauren 395.090 $ vì “hàng giả và cạnh tranh không lành mạnh”. Tại phiên toà năm 1994, thẩm phán người Pháp Madelaine Cotelle lệnh rằng những chiếc váy dạ hội này phải được trình toà. Dẫn đến, một show trình diễn thời trang đặc biệt đánh dấu một mốc lịch sử – lần đầu tiên tác phẩm của một nhà thiết kế được công nhận là một tài sản trí tuệ.
